Nauka japońskiej arytmetyki mentalnej jest obowiązkowa w szkołach w Japonii?
Powyższe stwierdzenie krąży po internecie w różnych formach i często bywa używane jako argument zachęcający rodziców do zapisania dzieci na zajęcia arytmetyki mentalnej. Ale czy jest ono prawdziwe? Sprawdźmy!
Jeśli sięgniemy do czasów epoki Edo (1603–1868), kiedy w Japonii zaczął się kształtować powszechny system edukacji, rzeczywiście — liczenie na sorobanie było jednym z trzech filarów nauczania, obok czytania i pisania. Każdy uczeń przechodził kurs liczenia na sorobanie, tak jak dziś każdy uczeń w Polsce uczy się czytać. Nie była to jednak nauka arytmetyki mentalnej z wykorzystaniem sorobanu.
Z końcem ery Edo i otwarciem Japonii na wpływy Zachodu (ok. 1868 r.) sytuacja zaczęła się zmieniać. Szesnastkowy system miar i wag, zapożyczony od Chin, został wyparty przez system dziesiętny. Wymusiło to również modyfikację konstrukcji sorobanu, aby dostosować go do nowego sposobu rachowania (więcej na ten temat można przeczytać we wpisach poświęconych sorobanowi w dawnej japońskiej edukacji — tutaj oraz w książce).
Na zmodernizowanym sorobanie, przystosowanym do systemu dziesiętnego, uczono rachować w szkołach jeszcze do lat 70. XX wieku. Jednak wraz z upowszechnieniem się elektronicznych kalkulatorów, rola sorobanu zaczęła słabnąć. Do dziś jednak podstaw obsługi sorobanu uczy się w japońskich szkołach publicznych — obecnie w trzeciej i czwartej klasie szkoły podstawowej, co wiekowo odpowiada drugiej i trzeciej klasie szkoły podstawowej w Polsce. Liczba godzin przeznaczonych na ten temat jest jednak symboliczna. Od 2011 roku przewiduje się zazwyczaj 2–3 godziny lekcyjne w trzeciej klasie i 2 godziny w czwartej.
Celem tych lekcji jest przede wszystkim zaznajomienie dzieci z wyglądem i działaniem sorobanu, zrozumienie pozycyjnego systemu dziesiętnego oraz wskazanie różnic między działaniami pisemnymi a tymi wykonywanymi na liczydle. Można powiedzieć, że są to cele podobne do tych stawianych przy okazji nauki korzystania z tradycyjnego liczydła w polskiej szkole.
Każdy, kto choć trochę zna temat sorobanu, szybko zauważy, że coś tu się nie zgadza. Symboliczna liczba godzin nauki w szkołach publicznych nie pozwala dzieciom osiągnąć sprawności w szybkim i efektywnym liczeniu na sorobanie. Tym bardziej nie dotyczy to arytmetyki mentalnej, czyli liczenia „w wyobraźni” z użyciem obrazu sorobanu.
Skąd więc biorą się spektakularne umiejętności japońskich dzieci w zakresie szybkiego liczenia? Tajemnica tkwi w prywatnych szkołach popołudniowych zwanych juku, które tworzą drugi — prywatny — sektor edukacyjny, funkcjonujący poza systemem szkół publicznych. To właśnie tam dzieci uczą się zaawansowanego liczenia na sorobanie, a później arytmetyki mentalnej. Do szkół juku uczęszcza około 90% dzieci w Japonii. W ofercie tych szkół znajdują się nie tylko zajęcia z sorobanu, ale także np. nauka pływania, lekcje muzyki, język angielski, sztuki walki i inne. W Japonii panuje przekonanie, że edukacja w juku zwiększa szanse na zdanie egzaminów i dostanie się na dobre studia. Obecnie (2024 r.) zajęcia z sorobanu zajmują piąte miejsce w rankingu najpopularniejszych zajęć dodatkowych w Japonii.
Podsumowując:
W japońskich szkołach publicznych NIE UCZY SIĘ arytmetyki mentalnej z użyciem sorobanu, a jedynie podstaw jego obsługi. Wysokie umiejętności w zakresie liczenia w pamięci japońskie dzieci zdobywają wyłącznie w prywatnych szkołach popołudniowych. Stwierdzenie z początku artykułu to mit, który — jak to często bywa — żyje w internecie własnym życiem 🙂
Literatura:
Edukacja w Japonii, „Biuletyn informacyjny”, Grudzień 2010.
Jaworska S., Szkoła po japońsku, „Kawai. Pierwszy polski magazyn
dla miłośników mangi i anime”, 6/2019 (51).
Sato K., Kono K., Nakamura M., そろばんでたどる和算の旅, Futabasha, Tokyo 2007.
Sieńkowski K., Wołkiewicz A., Soroban. Konteksty. Teoria. Praktyka, Akademia Sorobanu 2022.
https://www.kyoiku-press.com/post-227796/.
Rozmowa z Kiyomi Numata, 20.04.2024.